Het blauwe paard

Omdat de ontwikkeling van de cultuursector mij zeer aan het hart gaat, wil ik graag op deze wijze mijn bijdrage aan de discussie en beleidsvorming leveren. Om een goede afweging voor beleid te maken, is het naar mijn mening belangrijk, heel helder te hebben waar we nu staan, wat onze doelen zijn en vervolgens hoe we die gaan bereiken met behulp van beleidsvorming. Ik zie de fase waarin de culturele sector nu verkeerd als transformatiefase. Ik noem deze fase ‘Het blauwe paard’. Waarom? Het Blauwe paard, een schilderij van Franz Marc, staat voor mij symbool voor waar de culturele sector voor staat. Marc heeft de kleur blauw gekozen, omdat die kleur volgens hem de kracht van paarden weergeeft. Door middel van kleur laat hij iets zien van het innerlijk van het paard. Hij vervormt de werkelijkheid om kracht en energie uit te drukken. Het is een expressionistisch schilderij, waarbij de gevoelswaarde, het onderbewuste, dat de kunstenaar ervaart naar aanleiding van het onderwerp, de boventoon voert. Er wordt wel gezegd:”Het expressionisme kent maar één wet: dat er geen wetten zijn, en dat die dan ook niet opgelegd mogen worden.” Dit is nodig om tot nieuwe vormen, lees in mijn symboliek, nieuw beleid van zowel overheid, de Kunstacademies als de uitvoerenden zelf, te komen. Laat oude gedachten en conventies los en creëer nieuw effectief beleid volop kansen voor ontwikkeling, kwaliteit en vraag naar cultuur.

“Kunst beoogt het onaardse leven dat achter alles leeft te onthullen en de spiegel van het leven te breken opdat we het wezenlijke in het gezicht kunnen zien.”

Franz Marc (1880-1916)

Een blauwdruk van de huidige situatie & ontwikkelingen

Vanuit mijn eigen ervaringen, interviews, onderzoek en debatten, kom ik tot de volgende analyse van de huidige situatie en kansen voor de sector.

• Kunstacademies hebben autonoom denken centraal staan. De kunstenaar staat buiten de maatschappij. Ze is een spiegel, maar geen speler.
• De sector moet meer op zoek naar aansluiting op de beleving van het publiek. Door middel van interactie met het publiek, storytelling en cocreatie.
• De sector bevindt zich in een conservatieve cocon, wat tegenstrijdig is met alles waarvoor ze staat.
• Kunstenaars kunnen vernieuwing brengen voor andere sectoren.
• De kunstenaar kan weer de nar zijn voor organisaties en de maatschappij.
• Een constante goede kwalitatieve reputatie van de kunstenaar is erg belangrijk om waarde(ring) te behouden.
• Kunstenaars moeten zich meer bewust worden van de financiële waarde van hun kunstuiting.
• Artistieke ontwikkeling en experiment kosten tijd. Dit is een onderschat gegeven voor deze sector, in tegenstelling tot technologische ontwikkeling en onderzoek. Vele kunstenaars hebben bijbanen om ondertussen een boterham te kunnen eten.
• De culturele sector heeft in principe te maken met een imperfecte markt, daarin verschilt ze van andere sectoren.
• Er is te weinig expositieruimte voor opkomend beeldend kunstenaars.
• Er zijn te veel lokale theaters.
• Kunst draagt bij aan de schoonheid van en prettig verblijf in onze leefomgeving. Neem bijvoorbeeld de tentoonstelling Artzuid in Amsterdam Zuid. Bewoners zamelen nu geld in om kunst te behouden in hun wijk.
• Ondernemerschap is door de jaren heen een terugkomend thema in overheidsbeleid. Het wordt door subsidieverkrijgende organisaties meer gezien als opgelegde maatregel en bedreiging dan als kans. Begrip en inzicht ontbreekt van beide kanten.
• 10% van de culturele sector wordt gesubsidieerd. Na WO II is nationaal kunstbeleid en daarmee subsidieverstrekking aan culturele instellingen ontstaan, de vierjarige termijn van de cultuurnota systematiek is in 1984 ingevoerd.
• Culturele bedrijven zijn relatief klein van grootte (zogenaamde SME’s, Small Enterprises), de organisatiegraad wordt door adviesorganen als de SER als minimaal beschouwd. Het ontbreekt aan samenwerking tussen de vele platforms, vakorganisaties en projecten in de sector.
• De culturele sector is onderdeel van de creatieve sector. Deze creatieve sector bevat de autonome kunstenaar, maar ook de media en zakelijke creatieve dienstverlening. De overheid heeft moeite met benadering en centraal beleid voor deze diverse en opgedeelde groep.
• De schil om de creatieve sector heen verdient met name het geld, denk aan merchandising, consultancy, onderzoeksbureaus.
• De historische en intellectuele discussie omtrent ‘wat is kunst?’ en ‘wie bepaalt?’, blijft en ontwikkelingen in cultuur, maatschappij en economie zijn van belang en invloed. Erkenning hiervan is nodig om te komen tot een consistent beleid.
• De sector is door Zijlstra en Verhagen dermate opgeschut, dat ze wel beweegt maar verlamd en reactief. Het gaat erom dat de sector zelf vanuit eigen kracht en kunde transformeert en vraag en aanbod creëert.

Aanbevelingen voor nieuw cultuurbeleid

Een aantal aanbevelingen voor de verkiezingsprogramma’s:

• De opzet van een meerjarig Toptalentprogramma voor de kunsten. Los van regeringsperiodes en kleur.
• Leegstaande panden kunnen een tijdelijke cultuurbestemming krijgen, zodat er extra tentoonstellingsruimte ontstaat.
• Een herijking van de visie van de kunstacademies op artistieke, talent- en vaktechniekontwikkeling.
• Bewaak de diversiteit van kunstbeoefening. Dit is de vruchtbare grond voor de top en voorkomt verarming van onze cultuur.
• Stel onderzoek in de kunst in beginsel gelijk aan onderzoek in de techniek, innovatie en wetenschap. Stimuleer het experiment.
• Verstrekken van subsidies betekent voorwaardelijk je kunstbeoefening beschikbaar maken voor een groter publiek. Subsidies dienen ter stimulering, ontwikkeling en kennismaking. Niet als bestaansrecht.
• Een loket als een Centrum voor Ondernemerschap bij Kunstacademies, verspreid over het land. Startend bijvoorbeeld in Maastricht, Eindhoven, Arnhem, Utrecht, Den Haag en Groningen. Deze loketten hebben als primair doel het zo goed mogelijk voorbereiden van kunstenaars op de start van hun bedrijf. Ze is een informatieloket, organisator van (commerciële) trainingen en seminars voor startende en gevestigde kunstenaars. Op dit moment zijn er wel diverse (gesubsidieerde projectmatige) initiatieven, maar de echte integratie met het academieonderwijs en de sector en de continuïteit ontbreekt.
• Op vroege leeftijd kennis maken met kunst en cultuur draagt bij het oplossingsgerichte en creatieve vermogen van kinderen. Daarom dient dit (naar mijn mening net als ondernemerschap) een vast onderdeel te zijn in het basis en middelbaar onderwijs, zodat zij en de maatschappij hier op latere leeftijd van kan profiteren.
• Aanpassing van de Wet op Auteursrecht op de digitale samenleving.

Kijk verder dan de verf en het decor, zou ik willen meegeven aan de beleidsmakers Kunst en Cultuur. Ik nodig politici van harte uit om hierop te reageren. Ik licht graag mijn aanbevelingen nader toe. Ook ga ik graag met je in debat om te komen tot een nieuw en passend beleid dat de sector in haar vooruitgang en ontwikkeling stimuleert. Wat vind jij van mijn analyse en aanbevelingen? Hoe vind jij dat het nieuwe beleid eruit moet zien?

Laat het mij weten. Verheug mij op je reactie.

Het bericht Het blauwe paard: cultuurbeleid uit de comfortzone verscheen eerst op CreativeMV.

Ze is kostwinner voor de familie en verdiend zogezegd ‘enkele slordige duizenden piekjes per schilderij’. De ijdele Tante Til heeft de gave om mensen met de roze verf te bedwelmen om ze zo weer op het rechte pad te brengen of om ze van hun problemen te verlossen. In dit fragment ontmoet ze voor het eerst de nieuwe buurvrouw, en komen een aantal vooroordelen bij elkaar.

Vooroordelen

Dit is voor de culturele sector, naar mijn mening, een van de grootste obstakels in de ontwikkeling van haar ondernemerschap. Er bestaat een beeld van de sector als elitair, creatief en dus vaag, geen ‘echte’ waardecreatie, maar het kost geld. Dit zijn maar even wat stellingen kort door de bocht. Echter in elke bagatellisatie of chargering zit wel een kern van waarheid. Het imago van de sector wordt door de sector zelf gecreëerd en in stand gehouden. Kunst met een kleine of grote K, discussies over “Wat is kunst?” en “Wie kan en mag daarover oordelen?”.

Ander perspectief begint bij jezelf

Ik was laatst bij een bijeenkomst van de zogenaamde Creatop. Ik heb mij verbaasd over de wijze waarop de creatieve sector werd benaderd en misschien wel zichzelf zag. Hoezo contact zoeken met het MKB? Negentig procent van het bedrijfsleven in Nederland is MKB en daar hoort de creatieve sector gewoon bij.

In mijn eerdere blog ga ik in op de rol van de kunstenaar en hun ontwikkeling via de Kunstacademies. Autonoom denken en een spiegel zijn voor de maatschappij staan centraal. Toch wil de sector, in bredere zin als gedefinieerde topsector, weer deel gaan nemen en niet alleen als waarnemer optreden. Dit is een belangrijke kanteling sinds lange tijd. Ik geloof niet zozeer dat het afschaffen van de subsidies hiertoe nu direct hebben bijgedragen of het topsectorenbeleid van Economie, Landbouw en Innovatie, maar veel meer de verandering van de tijd. Het is al veel eerder ingezet. Broedplaatsen als Sillicon Valley, of plekken in Amsterdam Noord, waar kunstenaars en creatieven, traditionele bedrijven aantrekken en bijdragen, soms onbewust, aan innovaties. Net als Tante Til met haar kloddertje roze, draagt de creatieve sector oplossingen en een ander perspectief aan voor problemen van de bedrijven in hun ontwikkeling. Samen bouwen aan de toekomst en vraaggestuurd vanuit beide kanten, zowel vanuit de creatieve sector als de andere sectoren. Als dit authentiek en autonoom van welk beleidsstuk dan ook, gebeurt, dan volgt de individuele economische waardecreatie vanzelf.

Het bericht Cultureel ondernemerschap van Tante Til verscheen eerst op CreativeMV.

Marktgerichtheid van kunstenaars

Opvallend vind ik de marktgerichtheid van de schilders uit deze tijd. Ze maakten portretten en schilderijen op verzoek. De afbeeldingen veranderde mee met de mode, de schoonheidsidealen, en vertoonden symbolen die in die tijd werden begrepen en zogenaamd konden worden ‘gelezen’ door het publiek. Het talent van de schilder zat in de beheersing van de techniek, in kleurgebruik, compositie, licht en donker, precisie. Een van Rubens’ opmerkelijkste kwaliteiten was ongetwijfeld zijn ongeëvenaarde absorptievermogen: in zijn werk is de zo bewonderde antieke kunst en die van de grote Italiaanse tijdgenoten alom tegenwoordig. Om aan de vele opdrachten te kunnen voldoen exploiteerde Rubens een grootschalig atelier, waarvan de organisatie was afgekeken van de artistieke praktijk in Italië en waar talrijke medewerkers deelnamen aan de uitwerking van grote opdrachten. Pas in de 20ste eeuw veranderde de kwalificering van talent in de mate van autonoom denken van de kunstenaar. Naar mijn mening heeft het ontstaan van kunstacademies hiertoe geleid. Als leerling maak je niet de techniek en schilderwijze van één meester eigen, maar kun je je zelf ontwikkelen vanuit de basis schildertechnieken. Sterker nog, dit wordt van je verwacht.

Autonoom denken

De rol en invloed van autonome beeldende kunst en individuele expressie, is pas de laatste 50 jaar van belang en tekenend voor de ontwikkeling van de kunsten en de kunstenaar. De student wordt begeleid in zijn zoektocht naar zijn eigen kwaliteiten en interesses. Bij het streven naar kwaliteit spelen onderzoek en experiment een grote rol, waarbij nieuwe ontwikkelingen binnen en tussen disciplines worden gestimuleerd. Daarnaast is de maatschappelijke invloed van belang.

De kunstenaar van nu is de spiegel van de maatschappij, zonder zichzelf erin te mengen. Dit is anders dan in de tijd van Rubens. Rubens was zelf ondernemer, kunstenaar, kunsthandelaar en politicus. Hij gebruikte zijn artistieke kwaliteiten om aan tafel bij de aristocraten, invloed uit te oefenen. Daarnaast runde hij een groot atelier.

Creatieve sector als topsector

Terwijl ik rondliep moest ik denken aan de discussie die op dit moment in de kunsten en overheid over het cultuurbeleid wordt gevoerd. Enerzijds worden de creatieve sector en de kunstenaar geprezen om zijn originaliteit, verwondering, zijn belangrijke bijdrage en invloed op innovatie. Anderzijds willen we hiervoor als maatschappij niet betalen. Een combinatie met de marktgerichtheid van Rubens wordt verwacht van de huidige kunstenaars. De creatieve sector gedefinieerd als topsector wordt gezien als moeilijk benaderbaar en schaalbaar. Te kleinschalig en waar moeten ‘ze’ beginnen?  Wiens onvermogen tot ontwikkeling behoort dit toe, vraag ik mij af? Het wel zien, maar niet weten hoe, getuigt van een weinig ondernemende houding. Misschien ligt hier juist de rol voor de kunstenaar.

Ondernemende ondernemer

Voor het ondernemerschap is het belangrijk dat je mogelijkheden ziet, je eigen pad bepaalt, keuzes durft te maken en dan tot actie over gaat.Kunstenaars zijn juist goed in het zien van mogelijkheden en kiezen graag hun eigen pad.Duidelijke eigenschappen en vaardigheden van een ondernemende ondernemer als prestatiegerichtheid, zelfstandigheid, risicobereidheid, dominantie, doorzettingsvermogen, creativiteit behoren de creatieveling toe. Het erkennen van de positie van de creatieve sector als innovator in de maatschappij en daarnaast als producent, zou al een hoop inzicht en begrip kunnen opleveren. De orginaliteit en de snelheid waarmee de culturele sector reageert op de subsidiebeperkingen, heb ik nog niet in andere sectoren kunnen opmerken. Ze handelen en ondernemen wel degelijk om te kunnen blijven bestaan. De diversiteit van de kunsten en het onderzoeken van nieuwe vormen en technieken zal zonder bijdrage van de overheid moeilijker worden, maar het zit in de genen van de kunstenaar om hun weg daarin te vinden. Totdat de maatschappij het vermogen heeft in te zien wat deze creatieve sector brengt en in dialoog haar daadwerkelijk als topsector laat floreren. Vraag blijft: “Wie is de leerling en leraar in dit proces?”

PS: In een volgende blog zal ik verder ingaan op het ontbreken van het maatschappelijke beeld van een ondernemende kunstenaar.

Het bericht Wie is de leerling en leraar in de creatieve sector? verscheen eerst op CreativeMV.